نهاد اجتماعی و فرهنگی خانه مولانا با همکاری دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه آنلاین روشن، روز ۱۸ عقرب/آبان، برابر با ۹ نوامبر ۲۰۲۶، ویژه‌برنامه‌ای با عنوان «بزرگداشت زادروز علامه محمد اقبال لاهوری» را در بستر گوگل میت برگزار کرد.
این برنامه با گردانندگی خانم صدیقه بابایی و با حضور جمعی از استادان و پژوهشگران حوزه فلسفه، عرفان و ادبیات فارسی از کشورهای ایران، پاکستان و افغانستان برگزار شد. دکتر مظفرعلی کشمیری از پاکستان، دکتر حکیمه دسترنجی از ایران، دکتر رابعه کیانی از پاکستان و آقای محمدامین فرهنگ‌پور از افغانستان، سخنرانان این برنامه بودند.
سخنرانی نخست: عرفان اقبال و انسان مدرن
نخستین سخنران برنامه، خانم دکتر حکیمه دسترنجی، با موضوع «عرفان اقبال و نسبت آن با انسان مدرن» به بیان دیدگاه‌های خود پرداختند.
ایشان در آغاز سخنان خود با اشاره به جایگاه علامه محمد اقبال لاهوری در اندیشه مشرق‌زمین، تأکید کردند که مسئله محوری اندیشه اقبال، انسان و انسانیت است و همین مسئله اهمیت بازخوانی اندیشه‌های او را دوچندان می‌کند.
دکتر دسترنجی در ادامه این پرسش را مطرح کردند که آیا عرفان اقبال می‌تواند پاسخ‌گوی نیازهای انسان مدرن باشد یا صرفاً تکرار آموزه‌های عرفان کلاسیک است؟ به باور ایشان، برای پاسخ به این پرسش باید به کلیت اندیشه اقبال و به‌ویژه تصویری که او از عارف ارائه می‌کند، توجه کرد.
ایشان با استناد به اثر «جاویدنامه» اقبال، ویژگی‌های عارف را در چند محور توضیح دادند:
نخست، عارف از نگاه اقبال فردی پرسشگر است؛ کسی که درباره جهان واقعی پرسش می‌کند و از اندیشیدن درباره مسائل هستی هراسی ندارد. دوم، عارف اهل معاشرت و گفت‌وگو است؛ نه‌تنها با هم‌فکران خود، بلکه با پیروان ادیان و آیین‌های دیگر نیز ارتباط برقرار می‌کند. ایشان برای توضیح این ویژگی به گفت‌وگوی اقبال با عارف هندی، جهان‌دوست، اشاره کردند.
ویژگی سوم عارف، پرهیز از زهد افراطی، ریا و تقلید کورکورانه است. چهارمین ویژگی نیز برخورداری از علم، عشق، زندگی و کوشش مداوم است. از نگاه اقبال، طریقت عارف، طریقت زندگی است؛ بنابراین عارف نمی‌تواند از واقعیت‌های اجتماعی و مسائل جهان پیرامون خود فاصله بگیرد.
دکتر دسترنجی همچنین با اشاره به ضرورت خودشناسی، آسیب‌شناسی و شناخت جهان هستی، بیان کردند که عارف پیش از شناخت دیگران باید به شناخت خویشتن برسد. از دیگر ویژگی‌های او، واقع‌بینی، شجاعت در برابر پدیده‌های جهان، آشنایی با علوم جدید، شناخت فلسفه‌های معاصر و آگاهی از سنت‌های دینی و فکری گذشته است.
ایشان در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کردند که عارف مورد نظر اقبال، شخصیتی برون‌گرا، اجتماعی و اهل پیشرفت است؛ هرچند خلوت و اندیشیدن را نیز ضروری می‌داند. در نهایت، همه این ویژگی‌ها به تصویری از انسان می‌رسند که هم از نظر فردی و فکری و هم از نظر اجتماعی، انسانی آگاه، پاکیزه، واقع‌گرا و معنویت‌گراست.
خانم دکتر دسترنجی در پایان، سخنان خود را با خواندن ابیاتی از «جاویدنامه» به پایان رساندند.
سخنرانی دوم: انسان‌دوستی در شعر فارسی اقبال
دومین سخنران برنامه، خانم دکتر رابعه کیانی، با موضوع «انسان‌دوستی در شعر فارسی اقبال» به بررسی جایگاه انسان و انسان‌دوستی در اندیشه و سروده‌های علامه اقبال پرداختند.
ایشان در آغاز سخنان خود، انسان‌دوستی را یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم ادیان الهی دانستند و تأکید کردند که تاریخ انسان‌دوستی با تاریخ انسان پیوند خورده است. به باور ایشان، پیام اقبال محدود به یک جامعه یا جغرافیای خاص نیست، بلکه پیامی جهانی است و او را می‌توان شاعری انسان‌دوست دانست.
دکتر کیانی با اشاره به آثار اقبال بیان کردند که انسان در منظومه فکری او جایگاهی ویژه دارد و به‌عنوان محبوب خداوند مورد توجه قرار می‌گیرد. این نگاه به‌خصوص در سروده‌های فارسی اقبال به‌روشنی بازتاب یافته است.
ایشان همچنین اقبال را شاعری انقلاب‌آفرین با پیامی جهانی توصیف کردند که از اوضاع و احوال اجتماعی و سیاسی محیط خود تأثیر پذیرفته بود و در کنار فعالیت‌های ادبی، به مسائل اجتماعی نیز توجه داشت.
به گفته ایشان، اقبال با شناخت فلسفه شرق و غرب، به تبیین جایگاه انسان پرداخته و معتقد است که هستی انسان در این جهان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. از این منظر، بسیاری از پدیده‌های جهان برای انسان معنا پیدا می‌کنند و انسان در جایگاه جانشین خداوند بر روی زمین قرار می‌گیرد.
دکتر کیانی برای توضیح این نگاه، به این بیت از اقبال اشاره کردند:
«آنچه در آدم بگنجد عالم است آنچه در عالم نگنجد آدم است»
ایشان عشق را از ارزشمندترین مفاهیم در اندیشه اقبال دانستند و بیان کردند که انسانی که عشق را در وجود خود پرورش می‌دهد، توانایی درک و تأثیرگذاری بر جهان را پیدا می‌کند؛ به‌گونه‌ای که به‌جای گم‌شدن در جهان، می‌تواند جهان را در افق وجودی خود معنا کند.
در ادامه، ایشان تأکید کردند که اقبال از ابزار شعر و ادبیات برای انتقال پیام انسان‌دوستی و عشق بهره می‌گرفت و شعر را صرفاً وسیله‌ای برای بیان زیبایی‌های ادبی نمی‌دانست، بلکه آن را ابزاری برای رساندن پیام و رسالت فکری خود به جهانیان تلقی می‌کرد.
سخنرانی سوم: فلسفه خودی در اندیشه اقبال
سومین سخنران برنامه، آقای محمدامین فرهنگ‌پور از افغانستان، با موضوع «فلسفه خودی در اندیشه اقبال» به تبیین یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم فکری علامه اقبال پرداختند.
ایشان سخنان خود را در سه محور تنظیم کردند: تبیین مفهوم خودی در اندیشه اقبال، مراحل پرورش خودی و مفهوم ازخودبیگانگی.
آقای فرهنگ‌پور در آغاز بیان کردند که مسئله خود یا خودی از اساسی‌ترین مسائل در اندیشه اقبال است. اقبال این مفهوم را از یک مسئله صرفاً عرفانی و انسان‌شناختی فراتر برده و آن را به یکی از محورهای اصلی نظام فکری خود تبدیل کرده است. نام‌گذاری دو اثر مهم او، «اسرار خودی» و «رموز بی‌خودی»، نیز نشان‌دهنده اهمیت این مفهوم در اندیشه وی است.
ایشان تأکید کردند که خودی در اندیشه اقبال به معنای خودمحوری و فردگرایی نیست، بلکه مفهومی ناظر بر خودآگاهی خلاق، خودشدن و تحقق ظرفیت‌ها و استعدادهای انسان است. از این منظر، انسان باید نسبت به موقعیت فردی و اجتماعی خود آگاهی داشته باشد و برای حفظ و تقویت هویت و توانایی‌های خویش تلاش کند.
به گفته ایشان، مفهوم خودی در اندیشه اقبال دو بُعد اساسی دارد: نخست، بُعد روان‌شناختی و اجتماعی و دوم، بُعد متافیزیکی و الهیاتی. بنابراین، خودی تنها به شناخت فرد از خویشتن محدود نمی‌شود، بلکه با تعالی انسان و نسبت او با جهان هستی و امر الهی نیز ارتباط دارد.
آقای فرهنگ‌پور در ادامه، خودی را فرایندی برای رسیدن به تعالی و خودسازی دانستند و تأکید کردند که اقبال این مفهوم را عاملی برای جدایی انسان از جامعه نمی‌داند. در واقع، خودی می‌تواند زمینه‌ساز بازآفرینی جهان اجتماعی و تقویت رابطه آگاهانه فرد با جامعه باشد.
ایشان در ادامه به سه مرحله پرورش خودی در اندیشه اقبال اشاره کردند: اطاعت، تسخیر نفس و نیابت الهی.
در بخش دیگری از سخنان، مفهوم ازخودبیگانگی به‌عنوان نقطه مقابل خودی مورد بررسی قرار گرفت. ایشان توضیح دادند که ازخودبیگانگی زمانی شکل می‌گیرد که انسان ارزش‌ها و معیارهای بیگانه را بدون شناخت و ارزیابی بپذیرد و از هویت، فرهنگ و داشته‌های خود فاصله بگیرد. در این زمینه، اقبال به مسئله استعمار و تأثیر آن بر جوامع شرقی توجه ویژه‌ای داشته است.
آقای فرهنگ‌پور همچنین تأکید کردند که اقبال در نقد جوامع شرقی، شرق و غرب را به‌صورت مطلق در تقابل با یکدیگر قرار نمی‌دهد، بلکه هم ضعف‌های شرق و هم واقعیت‌ها و دستاوردهای غرب را مورد توجه قرار می‌دهد. ایشان برای تبیین این دیدگاه به ابیاتی از اقبال اشاره کردند:
«شرق حق را دید و عالم را ندید غرب در عالم خزید و از حق روید
غربیان را زیرکی ساز حیات شرقیان را عشق راز کائنات
عشق چون با زیرکی انبر شود نقش‌بند عالم دیگر شود»
ایشان در پایان تأکید کردند که خودی صرفاً یک مفهوم فردی نیست، بلکه پیامدهای اجتماعی و تاریخی نیز دارد. جامعه‌ای که اعضای آن به توانایی‌های خود باور نداشته باشند، در برابر سلطه بیرونی آسیب‌پذیر می‌شود؛ اما جامعه‌ای که از خودآگاهی و اعتماد به توانایی‌های خویش برخوردار باشد، می‌تواند به تولید، خلاقیت و استقلال دست یابد و از مصرف‌گرایی و وابستگی فاصله بگیرد.
به باور ایشان، یکی از اهداف اصلی پروژه فکری اقبال، بازخوانی جهان اسلام و احیای ظرفیت‌های فرهنگی، ادبی و اجتماعی آن بود.
سخنرانی چهارم: دموکراسی روحی و معنوی از دیدگاه اقبال
آخرین سخنران برنامه، جناب آقای دکتر مظفرعلی کشمیری از پاکستان، استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بین‌المللی اسلامی اسلام‌آباد و از پژوهشگران حوزه مولاناپژوهی و اقبال‌شناسی بودند که با موضوع «دموکراسی روحی و معنوی از دیدگاه اقبال» به بیان دیدگاه‌های خود پرداختند.
ایشان در آغاز سخنان خود، به تعریف دموکراسی و جایگاه مردم در نظام‌های جمهوری پرداختند و بیان کردند که در نظام دموکراتیک، قدرت اصلی در اختیار مردم قرار دارد و شهروندان از طریق رأی‌دادن و انتخاب نمایندگان در مجلس، پارلمان و ریاست‌جمهوری، در تعیین سرنوشت سیاسی جامعه نقش ایفا می‌کنند.
دکتر کشمیری در ادامه، مفهوم دموکراسی روحانی یا معنوی را در اندیشه اقبال توضیح دادند و گفتند که اقبال نظامی مبتنی بر شورا را در نظر داشت؛ نظامی که در آن نمایندگان از سوی مردم انتخاب می‌شوند تا جامعه را به‌سوی آبادانی و رفاه هدایت کنند.
ایشان با اشاره به نقد اقبال بر دموکراسی غربی، بیان کردند که اقبال برخی از شکل‌های دموکراسی را بازتولیدکننده استبداد و سلطه می‌دانست. با این حال، اقبال کاملاً مخالف دموکراسی نبود؛ بلکه معتقد بود نظامی که بر انتخاب آزاد مردم، شایسته‌سالاری و نفی قدرت موروثی استوار باشد، می‌تواند نظام مطلوبی باشد. از این منظر، اقبال تلاش داشت کاستی‌های دموکراسی را با اصول و ارزش‌های اسلامی تکمیل کند و از آن با عنوان دموکراسی روحانی یاد کند.
دکتر کشمیری همچنین به تأکید اقبال بر اتحاد جهان اسلام اشاره کردند و توضیح دادند که اقبال خواهان همکاری کشورهای اسلامی و شکل‌گیری نوعی هم‌پیمانی میان آن‌ها برای رسیدگی به مسائل اجتماعی و سیاسی جهان اسلام بود.
ایشان با اشاره به مخالفت اقبال با ناسیونالیسم و دیکتاتوری، سه نیاز اساسی انسان معاصر را مطرح کردند که عبارت‌اند از: داشتن تفسیری معنوی از جهان، تحقق و اجرای این تفسیر در زندگی واقعی و پیوند دادن باورهای معنوی با عمل اجتماعی.
دکتر کشمیری در ادامه به اهمیت عملی‌کردن توحید در زندگی اجتماعی اشاره کردند و با خواندن ابیاتی از اقبال، بر ضرورت تبدیل باورهای دینی به رفتار و کنش اجتماعی تأکید کردند:
«یک شو توحید را مشهود کن غایبش را از عمل موجود کن»
ایشان همچنین مدارا و رواداری با ادیان و پیروان آن‌ها و اجتهاد را از اصول مهم در اندیشه سیاسی و اجتماعی اقبال برشمردند.
دکتر کشمیری در پایان، سخنان خود را با خواندن ابیاتی از علامه اقبال درباره ماندگاری اندیشه و اثرگذاری شعر و شخصیت او به پایان رساندند:
«ای بسا شاعر که پس از مرگ زاد چشم خود بر بست و چشم ما گشاد»
نتیجه‌گیری
برگزاری ویژه‌برنامه بزرگداشت زادروز علامه محمد اقبال لاهوری، فرصتی برای بازخوانی ابعاد گوناگون اندیشه متفکری بود که انسان، خودآگاهی، عشق، معنویت و تحول اجتماعی را در مرکز تفکر خود قرار داده است. سخنان چهار سخنران برنامه نشان داد که اندیشه اقبال را نمی‌توان صرفاً در چارچوب شعر و عرفان بررسی کرد؛ بلکه آثار او واجد ظرفیت‌های مهمی برای فهم مسائل انسان و جامعه معاصر است. از عرفان پرسشگر و اجتماعی گرفته تا انسان‌دوستی، فلسفه خودی و دموکراسی معنوی، همگی بر ضرورت پیوند میان آگاهی فردی و مسئولیت اجتماعی تأکید دارند. در واقع، انسان مطلوب اقبال انسانی منفعل و منزوی نیست؛ بلکه فردی خودآگاه، خلاق، معنویت‌گرا و برخوردار از اراده تغییر است که در برابر مسائل جامعه مسئولیت می‌پذیرد. این برنامه همچنین نشان داد که بازخوانی اندیشه اقبال می‌تواند زمینه‌ای برای گفت‌وگوی علمی و فرهنگی میان پژوهشگران و علاقه‌مندان کشورهای مختلف فراهم کند. چنین نشست‌هایی علاوه بر پاسداشت میراث فکری و ادبی شخصیت‌های تأثیرگذار، فرصتی برای پیوند دوباره اندیشه‌های گذشته با پرسش‌ها و نیازهای امروز جوامع فراهم می‌آورد. 
ما ...
.jpg)
